Tiêu Chuẩn Quốc Tế
JCI & RTAC
BS. CKI Lại Thế Thập
BS khám & tư vấn hiếm muộn, IVF Phương Châu
“Tại sao phôi tốt vẫn chưa đậu thai?” là câu hỏi sáu khi chuyển phôi chưa thành công khiến không ít người lo lắng, thất vọng và bắt đầu nghi ngờ cơ hội thành công của những lần điều trị tiếp theo.
Thực tế, phôi tốt là một yếu tố quan trọng, nhưng chưa phải điều kiện duy nhất quyết định khả năng đậu thai. Quá trình làm tổ của phôi là sự phối hợp phức tạp giữa phôi, niêm mạc tử cung, tình trạng nội tiết và sức khỏe của người mẹ. Vì vậy, khi một lần chuyển phôi chưa thành công, cần nhìn nhận toàn diện tất cả các yêu tố ảnh hưởng chứ không chỉ tập trung vào chất lượng hình thái của phôi.
Phôi tốt được hiểu như thế nào?
Trong quá trình thụ tinh trong ống nghiệm, phân loại chất lượng phôi chủ yếu dựa trên đánh giá hình thái học (embryo morphology), kết hợp với tuổi phôi và trong một số trường hợp có thêm kết quả xét nghiệm di truyền PGT. Tùy giai đoạn, chuyên viên phôi học có thể xem xét tốc độ phân chia, mức độ đồng đều của tế bào, tỷ lệ mảnh vỡ, sự hình thành khoang phôi nang và đặc điểm của các cấu trúc bên trong phôi.
Kết quả đánh giá giúp đội ngũ chuyên môn lựa chọn và sắp xếp thứ tự ưu tiên những phôi có tiềm năng phát triển tốt hơn để chuyển vào buồng tử cung. Tuy nhiên, đánh giá hình thái chủ yếu phản ánh những đặc điểm có thể quan sát dưới kính hiển vi. Một phôi có hình thái tốt vẫn có thể mang bất thường di truyền hoặc gặp những yếu tố khác ảnh hưởng đến khả năng làm tổ. Đây là một trong những lý do giải thích vì sao không phải phôi được đánh giá tốt nào cũng chắc chắn dẫn đến thai kỳ.
Nói cách khác, “phôi tốt” nên được hiểu là phôi có “tiềm năng phát triển tốt” chứ không phải là “phôi chắc chắn phát triển tốt”, và phôi tốt không phải là lời bảo đảm tuyệt đối rằng phôi sẽ đậu thai.
Quá trình đậu thai cần sự phối hợp của nhiều yếu tố
Để hình thành thai kỳ, phôi cần tiếp tục phát triển, thoát màng, tiếp xúc với niêm mạc tử cung, bám vào bề mặt niêm mạc và xâm nhập ở mức độ phù hợp để thiết lập sự liên kết với cơ thể người mẹ.
Quá trình này diễn ra trong một khoảng thời gian tương đối ngắn, thường được gọi là “cửa sổ làm tổ”. Niêm mạc tử cung cần đạt trạng thái tiếp nhận phù hợp, trong khi phôi cũng phải có khả năng phát triển và phù hợp với “cửa sổ làm tổ” của niêm mạc tử cung.
Ngoài ra, yếu tố thể chất của người mẹ, các vấn đề sức khỏe và bệnh lý cũng là một yếu tố rất quan trọng quyết định đến kết quả phôi làm tổ. Chỉ cần một trong những yếu tố liên quan chưa thuận lợi, quá trình làm tổ có thể không diễn ra như kỳ vọng. Vì vậy, khi phôi tốt nhưng chưa đậu thai, bác sĩ có thể cần đánh giá lại toàn bộ chu kỳ điều trị, thay vì vội kết luận rằng nguyên nhân nằm hoàn toàn ở phôi hoặc ở cơ thể người mẹ.
Chất lượng hình thái tốt không loại trừ bất thường của phôi
Một nguyên nhân quan trọng cần được cân nhắc là yếu tố về di truyền của phôi. Phôi có hình thái đẹp vẫn có thể mang bất thường về số lượng nhiễm sắc thể. Những bất thường này có thể khiến phôi không tiếp tục phát triển, không làm tổ hoặc chỉ làm tổ trong thời gian ngắn.
Nguy cơ bất thường nhiễm sắc thể của phôi có xu hướng tăng theo tuổi của người phụ nữ, do chất lượng noãn chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi tuổi sinh sản. Tuy nhiên, đây không phải yếu tố duy nhất và mỗi trường hợp cần được xem xét riêng.
Việc có cần đánh giá di truyền phôi hay không phải dựa trên tiền sử điều trị, độ tuổi, số lượng phôi, tiền sử thai kỳ và chỉ định của bác sĩ. Không phải tất cả các trường hợp chuyển phôi thất bại đều cần thực hiện xét nghiệm di truyền.
Niêm mạc tử cung chưa đạt điều kiện thuận lợi
Niêm mạc tử cung là nơi phôi tiếp xúc và làm tổ. Trong chu kỳ chuyển phôi, bác sĩ thường theo dõi độ dày, hình ảnh và sự phát triển của niêm mạc để lựa chọn thời điểm phù hợp.
Tuy nhiên, độ dày không phải yếu tố duy nhất quyết định khả năng tiếp nhận phôi. Một niêm mạc có độ dày được xem là phù hợp vẫn cần đáp ứng về cấu trúc, nội tiết và trạng thái sinh học tại thời điểm chuyển phôi.
Một số yếu tố có thể ảnh hưởng đến niêm mạc gồm:
- Niêm mạc phát triển chưa phù hợp với thời điểm chuyển phôi
- Tình trạng viêm hoặc tổn thương tại niêm mạc
- Rối loạn đáp ứng với nội tiết
- Tiền sử can thiệp buồng tử cung
- Dính buồng tử cung hoặc tổn thương lớp đáy niêm mạc
- Một số bệnh lý liên quan đến tử cung
Khi nghi ngờ yếu tố niêm mạc, bác sĩ sẽ cân nhắc phương pháp đánh giá phù hợp dựa trên tiền sử và kết quả của từng chu kỳ. Không phải mọi xét nghiệm chuyên sâu về khả năng tiếp nhận niêm mạc đều được chỉ định thường quy sau một lần chuyển phôi chưa thành công. ESHRE khuyến nghị việc đánh giá thất bại làm tổ cần được cá thể hóa, tránh áp dụng đồng loạt những xét nghiệm hoặc biện pháp bổ trợ khi bằng chứng hiệu quả còn hạn chế. (PubMed Central (PMC))
Bất thường trong buồng tử cung
Buồng tử cung là “ngôi nhà” nơi phôi sẽ phát triển trong suốt thai kỳ. Một số bất thường tại đây có thể ảnh hưởng đến sự tiếp xúc giữa phôi và niêm mạc, dù phôi đã được đánh giá tốt.
Các vấn đề có thể được bác sĩ lưu ý gồm:
- Polyp nội mạc tử cung
- U xơ tử cung ảnh hưởng đến buồng tử cung
- Dính buồng tử cung
- Vách ngăn tử cung
- Bất thường hình dạng buồng tử cung
- Tình trạng viêm nội mạc tử cung
- Dịch trong buồng tử cung hoặc dịch từ vòi tử cung
Không phải bất thường nào cũng gây thất bại làm tổ và không phải trường hợp nào cũng cần can thiệp. Bác sĩ sẽ đánh giá vị trí, kích thước, mức độ ảnh hưởng và tiền sử điều trị trước khi đưa ra hướng xử trí.
Trong một số tình huống, siêu âm, siêu âm bơm nước buồng tử cung hoặc nội soi buồng tử cung có thể được cân nhắc nhằm khảo sát rõ hơn cấu trúc bên trong.
Thời điểm chuyển phôi và sự đồng bộ với niêm mạc
Phôi và niêm mạc cần đạt được sự đồng bộ tại thời điểm chuyển phôi. Có thể hình dung đây là cuộc gặp giữa một phôi đang ở đúng giai đoạn phát triển và một niêm mạc đã sẵn sàng tiếp nhận.
Trong chu kỳ chuyển phôi đông lạnh, quá trình chuẩn bị niêm mạc có thể diễn ra theo chu kỳ tự nhiên hoặc sử dụng nội tiết tùy tình trạng cụ thể. Bác sĩ sẽ theo dõi sự phát triển của nang noãn, niêm mạc và thời gian sử dụng progesterone để xác định ngày chuyển phôi.
Nếu thời điểm tiếp xúc giữa phôi và niêm mạc không đạt sự đồng bộ cần thiết, cơ hội làm tổ có thể bị ảnh hưởng. Tuy vậy, các xét nghiệm xác định “cửa sổ làm tổ” cá nhân hóa hiện chưa được khuyến nghị áp dụng thường quy cho tất cả bệnh nhân. Việc thực hiện cần dựa trên chỉ định, tiền sử thất bại và trao đổi kỹ giữa bác sĩ với gia đình về lợi ích cũng như giới hạn bằng chứng.
Nội tiết chưa được kiểm soát tối ưu
Nội tiết đóng vai trò quan trọng trong việc chuẩn bị và duy trì niêm mạc tử cung. Trong đó, progesterone giúp chuyển đổi niêm mạc sang trạng thái phù hợp với quá trình làm tổ và hỗ trợ giai đoạn đầu của thai kỳ.
Liều lượng, đường dùng, thời điểm bắt đầu và khả năng hấp thu thuốc có thể ảnh hưởng đến mức độ hỗ trợ hoàng thể. Ngoài ra, một số vấn đề về tuyến giáp, prolactin hoặc chuyển hóa cũng có thể được cân nhắc khi bác sĩ thấy có chỉ định.
Người bệnh cần sử dụng thuốc đúng giờ, đúng liều và không tự ý ngưng hoặc thay đổi cách dùng. Nếu quên thuốc, dùng nhầm liều hoặc xuất hiện biểu hiện bất thường, nên liên hệ với đội ngũ điều trị để được hướng dẫn thay vì tự điều chỉnh.
Vai trò của miễn dịch trong quá trình làm tổ
Hệ miễn dịch có vai trò sinh lý trong quá trình phôi làm tổ và hình thành thai kỳ. Các tế bào miễn dịch tại niêm mạc tử cung tham gia điều hòa môi trường làm tổ, hỗ trợ sự thích nghi giữa phôi và cơ thể người mẹ.
Tuy nhiên, miễn dịch sinh sản là lĩnh vực phức tạp và vẫn đang được nghiên cứu. Hiện chưa có bằng chứng thuyết phục để khẳng định một loại tế bào miễn dịch đơn lẻ là nguyên nhân trực tiếp gây thất bại IVF trong mọi trường hợp. Các xét nghiệm tế bào NK, tỷ lệ Th1/Th2 hoặc nhiều biện pháp điều hòa miễn dịch không được khuyến nghị sử dụng thường quy cho toàn bộ bệnh nhân IVF vì lợi ích và độ chính xác còn chưa rõ ràng. (ASRM)
Vì vậy, khi nhắc đến yếu tố miễn dịch, điều quan trọng là tránh tự làm xét nghiệm hoặc sử dụng thuốc theo thông tin truyền miệng. Thuốc corticoid, thuốc chống đông, truyền lipid hoặc những liệu pháp miễn dịch khác đều có thể có tác dụng không mong muốn và chỉ nên được cân nhắc khi bác sĩ xác định chỉ định phù hợp.
Kỹ thuật chuyển phôi và điều kiện của chu kỳ
Chuyển phôi là thao tác đòi hỏi sự chính xác, nhẹ nhàng và phối hợp giữa bác sĩ, chuyên viên phôi học cùng người bệnh.
Một số yếu tố trong quá trình này có thể được đội ngũ điều trị xem xét lại, bao gồm:
- Mức độ thuận lợi khi đưa ống thông vào buồng tử cung
- Vị trí đặt phôi
- Hình ảnh siêu âm hỗ trợ
- Sự xuất hiện của máu hoặc dịch trên ống thông
- Co bóp tử cung
- Điều kiện bảo quản và rã đông phôi
- Sự tiếp tục phát triển của phôi sau rã đông
Quy trình được chuẩn hóa và kiểm soát chất lượng giúp hạn chế những yếu tố có thể ảnh hưởng, nhưng y học không thể loại bỏ hoàn toàn tính biến thiên sinh học của từng chu kỳ.
Một lần chuyển phôi thất bại chưa phải thất bại làm tổ liên tiếp
Không phải cứ chuyển một phôi tốt nhưng chưa có thai là có thể kết luận người bệnh bị thất bại làm tổ liên tiếp.
Khái niệm thất bại làm tổ cần được xem xét dựa trên số lần chuyển, số lượng và chất lượng phôi đã chuyển, tuổi người phụ nữ, khả năng sinh sản dự kiến cùng đặc điểm của từng trường hợp. Các khuyến nghị chuyên môn gần đây nhấn mạnh rằng việc đánh giá nên mang tính cá thể hóa thay vì sử dụng một ngưỡng duy nhất cho mọi người. (ASRM)
Một lần chưa thành công có thể đơn giản là kết quả của xác suất sinh học. Do đó, người bệnh không nên vội thực hiện hàng loạt xét nghiệm, điều trị bổ trợ hoặc thay đổi toàn bộ phác đồ khi chưa được bác sĩ phân tích kỹ.
Sau một lần chuyển phôi chưa đậu thai, nên làm gì?
Điều đầu tiên là cho phép bản thân có thời gian ổn định cảm xúc. Kết quả chưa như mong đợi có thể gây hụt hẫng, nhưng không nên biến thành cảm giác tự trách bản thân.
Sau đó, hai vợ chồng nên tái khám để cùng bác sĩ xem xét và nhìn nhận lại chu kỳ điều trị. Nội dung đánh giá có thể bao gồm:
- Quá trình chuẩn bị niêm mạc
- Loại phôi và giai đoạn phát triển
- Khả năng sống của phôi sau rã đông
- Diễn biến khi chuyển phôi
- Việc sử dụng thuốc trước và sau chuyển
- Những bệnh lý hoặc yếu tố nguy cơ đã biết
- Số phôi còn lại và kế hoạch cho chu kỳ tiếp theo
- Các xét nghiệm bổ sung thực sự cần thiết
Từ những nhận định, kinh nghiểmuts ra từ lần chuyển phôi trước, bác sĩ sẽ lên kế hạoch cho chu kỳ mới. Không nên tự sử dụng thuốc bổ, hormone, thuốc chống đông hoặc các liệu pháp miễn dịch chỉ vì nghe rằng chúng có thể giúp tăng khả năng đậu thai. Một phương pháp phù hợp với người này chưa chắc phù hợp với người khác.
Cá thể hóa là nền tảng của kế hoạch điều trị tiếp theo
Không có một công thức chung dành cho tất cả trường hợp phôi tốt nhưng chưa đậu thai.
Có người chỉ cần điều chỉnh thời điểm hoặc cách chuẩn bị niêm mạc. Có người cần đánh giá lại buồng tử cung. Một số trường hợp cần xem xét yếu tố phôi, di truyền, bệnh lý nền hoặc sức khỏe sinh sản của người chồng. Cũng có những gia đình không phát hiện bất thường rõ ràng và tiếp tục điều trị dựa trên xác suất tích lũy qua các lần chuyển.
Các khuyến nghị về thất bại làm tổ đều hướng đến cách tiếp cận có hệ thống, dựa trên bằng chứng và đặc điểm riêng của từng gia đình, thay vì áp dụng đồng loạt các xét nghiệm hoặc liệu pháp bổ trợ.
Phôi tốt chưa đậu thai không đồng nghĩa hành trình đã khép lại
Một kết quả chuyển phôi chưa thành công có thể khiến cả hai vợ chồng cảm thấy mọi nỗ lực trước đó trở nên vô nghĩa. Nhưng một chu kỳ chưa đạt kết quả không thể đại diện cho toàn bộ hành trình điều trị.
Phôi tốt là một nền tảng quan trọng, nhưng quá trình đậu thai còn cần sự đồng thuận của nhiều yếu tố. Điều cần thiết sau thất bại không phải là tìm một nguyên nhân duy nhất bằng mọi giá, mà là xem xét lại từng mắt xích một cách khoa học, thận trọng và có chọn lọc.
Tại IVF Phương Châu, mỗi trường hợp được đánh giá dựa trên tuổi, tiền sử sinh sản, chất lượng phôi, tình trạng buồng tử cung, niêm mạc, nội tiết và diễn biến của các chu kỳ trước. Từ đó, bác sĩ tư vấn kế hoạch tiếp theo phù hợp thay vì sử dụng một hướng điều trị giống nhau cho tất cả khách hàng.
Đừng để một lần chưa đậu thai khiến bạn phủ nhận những cơ hội vẫn còn ở phía trước. Khi nguyên nhân được đánh giá đúng và kế hoạch điều trị được điều chỉnh phù hợp, gia đình có thể tiếp tục hành trình với sự chủ động và vững tâm hơn.
Hotline: 0939 123 242
Địa chỉ: Lầu 1- BVQT Phương Châu, số 300 Nguyễn Văn Cừ (nối dài), Tân An, Cần Thơ
Link đăng ký khám: https://forms.gle/QXPmj6TVqD22eJU78
Zalo: https://zalo.me/3151939064448063345
Fanpage: https://www.facebook.com/ivfphuongchau
Tiktok: https://www.tiktok.com/@ivfphuongchau/
Tổng đài BVQT Phương Châu (24/24): 1900 54 54 66
